Kashmir Ki Kali

काश्मीरचं वर्णन एका शब्दात करायला सांगितलं तर तो शब्द असेल- 'ब्यूटिफुल!' रादर काश्मीरचा निसर्ग आणि काश्मिरी पोरी बघितलं की 'सौंदर्य' या शब्दाचा खरा अर्थ कळतो! फक्त फरक एवढाच की तिथला निसर्ग जेवढा रौद्र भासतो तितकंच कश्मिरी मुलींच सौंदर्य हे संयत वाटतं.

मूवीजमध्ये 'कश्मीर की कली' वगैरे शब्द ऐकले असतात. नशिब चांगलं असेल तर कॉलेजमध्ये एखादी 'कश्मिरी ब्यूटी' पाहून 'दिल' तिच्यासाठी वेडं वगैरे पण झालेलं असू शकतं. हे अनुभव असतानाही काश्मीरमध्ये गेल्यावर पहिल्या दिवसापासूनच तिथल्या पोरी बघून वेडं व्हायला होतं.

आपल्या इथे सौंदर्याचं पहिलं परिमाण असलेला 'गोरेपणा' मुक्त हस्ते उधळलेला! पोरीच काय, आठवडाभरात अपवादाला देखील मी काळा सोडाच सावळा काश्मिरी माणूस देखिल बघितला नाही. अर्थात गोर्‍या चेहर्‍यावर लाल महिरपी ओठ नी काळे डोळे जास्तच ऊठून दिसतात. आणि जवळपास सगळ्याच पोरींचे लांबसडक केस म्हणजे सोने पे सुहागा! आणि हे सगळं फिक पडावं असे गोबरे गुलाबी गाल! माझा एक मित्र उत्स्फूर्तपणे बोलला होता "साला, आपल्या इथे पोरी या गुलाबी गालांसाठी किती मेकअप करतात!पण कितीही चांगला मेकअपमन असला तरी इथल्या पोरींची गाल जेवढे नॅचरली गुलाबी असतात त्याच्या आस पासही तो पोचू शकत नाही!"

पूंछ सारखा बॉर्डरवरचा भाग राहू देत पण राजधानी असलेल्या जम्मू सिटीमध्ये कॉलेज रोडवर फिरतानाही ठळकपणे जाणवणारी गोष्ट म्हणजे प्रत्येक मुलीनी घातलेले पूर्ण अंग झापणारे कपडे. जीन्स-टॉप असेल तरी तो देखील या सगळ्या वर्णनाला सूट होईल असाच! आणि अंगभर कपडे म्हणजे फॅशन नाही असं देखील मुळीच नाही. म्हणजे बहुतेक जणींचाच्या पंजाबी ड्रेसचा पॅटर्न लयीच भन्नाट असतो. सुरेख आणि नाजूक नक्षीकाम केलेले ते ड्रेस इथल्या मुलींना अगदीच शोभून दिसतात रादर त्यांचं सौंदर्य अधिक खुलवताता!  हिंदू असो वा मुस्लीम,   प्रत्येकीनी डोक्यावर ओढणी घेतलेली. बुरखा देखील बर्‍यापैकी कॉमन. पण 'बच्चनगिरीचा' आरोप स्वीकारूनही सांगतो की बुरख्यामधून किंवा तोंडावर घेतलेल्या ओढणी किंवा स्कार्फमधून दिसणारी आयलाईनही तेवढीच सुंदर दिसते.


पण खर सांगायच तर इथल्या पोरींच्या सौंदर्यात वेगळीच जादू आहे. नाजूकपणा आहे. आवाहन तर अजिबातच नाही. संयत सौंदर्य या आजपर्यंत केवळ पुस्तकात वाचलेल्या शब्दाचा अर्थ इथे आल्यावर कळतो.  अगदी काश्मीर बाहेरून आलेल्या  मुलाच्या तोंडूनही  'सेक्सी' ही कमेन्ट ऐकायला मिळत नाही. 'ऍडमिरेशन ऑफ ब्यूटी' हा आपल्या इथे रेअर होत चाललेला प्रकार तिथे प्रकर्षानी अनुभवायला मिळाला.

काश्मीरनामा- कॉलेजेस, सिलॅबस आणि...

जम्मू मध्ये प्रवेश केल्यापासून जवळपास प्रत्येक रस्त्यावर शाळा-कॉलेजमध्ये जाणारी पोरं-पोरी दिसतात.  जम्मू शहर तर राहूच दे, पण पूंछ सारख्या बॉर्डरवरच्या गावातही जवळपास प्रत्येक मुलगा-मुलगी किमान १२वी पर्यंत तरी शिक्षण घेतोच. संपूर्ण जम्मू मध्ये फिरताना भारत सरकारने इतर काही नाही तरी किमान किमान शिक्षणाच्या बर्‍याच संधी जम्मू मध्ये दिल्याचं बघून बरही वाटतं. पण शिक्षक-विद्यार्थ्यांशी बोलल्यावर आणि शिक्षणाविषयीच्या 'आपल्या कल्पना' आणि 'वस्तुस्थिती' अनुभवल्यावर हे समाधान अजिबातच टिकत नाही.

"इथल्या पदव्यांवर फारसा चिश्वास ठेवण्यात अर्थ नाही" पूंछ जिल्ह्यातल्या एका प्रतिष्ठित कॉलेजच्या प्रिन्सिपलनी मला पहिल्याच दिवशी सांगितलं. "आमची पदवी म्हणजे तुमची जेमतेम १२वीच म्हणा! इथे जास्तीत जास्त लोक 'साक्षर' कसे झालेत याला महत्त्व आहे. 'सुशिक्षित', 'प्रॅक्टिकल नॉलेज' वगैरे शब्द विद्यार्थ्यांच्या द्रुष्टीने म्हत्त्वाच्या असतीलही कदाचित, पण सोयीच्या राजकारणासाठी आम्हाला किती विद्यार्थी 'पास' झाले हे महत्त्वाचं. मग त्यसाठी सोपा सिलॅबस ठेवणं, पेपर्स तपासताना तितकसं स्ट्रिक्ट न रहाणं या गोष्टी खपून जातात, किंबहुना अपेक्षितच असतात."

जम्मू मधल्या कॉलेजेसमधून डिग्री घेऊन बाहेर पडणारे विद्यार्थी चांगली नोकरी मिळवून किमान स्वत:ची आणि आपल्या परिवाराची अर्थिक स्थिती तरी सुधारत असावेत आणि अशा तरुणांची संख्या वाढली की एकंदरित संपूर्ण जम्मू-काश्मीरची सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती पण नक्की सुधारेल, अशा काहिशा टिपिकल मध्यमवर्गीय 'आयडिअलिस्टिक' विचारसरणीला जम्मू मधली वस्तुस्थिती मुळापासून हलवून टकते.

एस. एस. बी. ची एन्ट्रन्स एक्झाम घेण्यासाठी मी पूंछ, रजौरी आणि मेंढारमधील काही स्थानिक विद्यार्थ्यांची मदत घेतली. माझ्याबरोबर काम करणारे सगळे  प्रोफेशल कोर्स करणारे विद्यार्थी होते. "डिग्री घेतली की पूढे काय?" या प्रश्नाचं उत्तर भयानक होतं.

"सरकारी नोकरी!"  प्रत्येकाचं ठरलेलं उत्तर.

"सरकारी नोकरी नाही मिळाली तर?"

"घरची शेती!" बी. बी. ए. करणारा वसिम सांगतो "भात शेतीतून फारसं काही मिळत नाही पण ६-७ महिने काळजी नाही."

"मला तसं टेन्शन नाही. आमची वडिलोपार्जित तीन दुकानं आहेत. माझ्या दोन्ही काकांना मुली असल्यामुळे ते सगळं मलाच मिळणार आहे" सी. एस. करणार्‍या पौरिशची प्रतिक्रिया.

"यांच ठीक आहे." इंग्जिनिअरिंग कराणारा आरिफ सांगत होता "माझे बाबा ६ वर्षांपासून गायब आहेत. आजोबांनी जमीन विकून माझी कॉलेजची फी भरलीय. बिझनेस करायला तर सोडा दोन वेळचं धड जेवता येइल, इतकेही पैसे आमच्याकडे नाहियेत. सरकारी नोकरी नसेल तर दुसर्‍यांच्या शेतात मजूरी करणार्‍याशिवाय माझ्याकडे दुसरा ऑप्शनच नाही!"

"अरे मग दिल्ली किंवा चंदिगढ ला का नाही जात नोकरीसाठी?" मी अस्वस्थ होत विचारतो

"माझे आजोबा, आई, मित्र सगळे इथेच रहाणार! इथून निघून जाणं म्हणजे या सगळयांशी गद्दारी आहे आणि ती मी कधीच करणार नाही." आरिफचं बॉलिवूड स्टाइल उत्तर!

'भारतापासून तूटत चाललेल्या काश्मीरी तरुणाला  वैचारिकदृष्ट्या भारतीयत्वाशी जवळ आणण्यासाठी आपण शाळा-कॉलेजेसमध्ये काही  प्रयत्न करतोय क?'  या प्रश्नाचं उत्तर तर अवाक कराणारं होतं.

 "इथे टिचिंगकडे फक्त सरकारी नोकरी एवढ्याच दृष्टीकोनातून पाहिलं जातं. आणि थोडे फार आयडिअलिस्टिक विचार करणारे शिक्षक असतात, पण त्यांना इथल्या सामाजिक परिस्थितीमुळे गप्प बसावां लागतं" बी. एड. कॉलेजमधले एक शिक्षक सांगत होते

"म्हणजे?" मला खरोखरच काहीही झेपलेलं नव्हतं

"माझं नाव घेऊ नका कुठे"  खास 'आतली' बातमी सांगतोय या आवाजात त्यांनी स्पष्टीकरण दिलं "एखादा हिंदू शिक्षक मुस्लीम विद्यार्थ्यावर रागावला किंवा उलटं जरी झालं, तरी हा 'धार्मिक' इश्यू बनतो. अर्थात आम्ही भारतीयच आहोत, पण भारताचे भर वर्गात भारताची स्तूती करणे किंवा पाकिस्तानला शिव्या घालणे म्हणजे स्वतःहून आपला जीव धोक्यात घालण्यासारखं आहे. कधी तथाकथित 'आझाद कश्मीरचे' चे सैनिक आम्हाला  'राष्ट्राचा शत्रू' ठरवतील आणि कधी मूडदा पाडतील, याचा नेम नाही!"


जर जम्मूमध्ये आपण 'डिग्री आणि नोकरी' एवढा प्रॅक्टिकल ऑप्शनही देऊ शकत नसू आणि 'वैचारिक प्रग्ल्भता' रुजवण्याचा आयडिअलिस्टिक ऑप्शन पण नाकारत असू तर एवढ्या भरमसाठ संख्येने उघडलेल्या शाळा-कॉलेजमधून आपण शिक्षणाच्या नावाखाली नक्की करतोय कय? या प्रश्नाचं उत्तर घेऊनच मी 'पूंछ' ला अलविदा केलंय!

Kashirnama: Azad Kashmir

Last hill is the border

The very first moment since our bus entered the border area, driver had shown us the border or rather LOC. First time in my entire life, I was so closed to the border. This was the region where Pakistani terrorists had killed 5 Indian soldiers and left their head-less bodies.  Although there was nothing sort of unsecure environment, somehow I could sense that difference between life and death has been marginally shortened. Being a citizen of Pune, I had never ever witnessed so many arm-forces on road.

Just like every other common citizen of India, I was eager to interact with local citizens over politics and ‘Azad Kashmir’ issue. Very next morning, I had a word with one of the local shopkeepers. When I asked him his views, he simply gave me a cold look and replied back after few seconds ‘We are proud of being Indian. Government is offering us best possible facilities.’ Although his words were different I could clearly read emotions in his eyes. Somehow I felt that he was like ‘this might have just an issue of debate for you, but it is not as simple as you think.’ Somehow I could sense the warning of not to raise this issue ever again.

On the same day two civilians were shot dead by Indian army by mistake. Protests got violent ugly and curfew was declared. My drive was postponed and I had got some spare time. I was roaming around the market and a shopkeeper invited me for a cup of tea. Few more localities joined us and we were discussing usual stuff like Cricket, corruption and so on. Gradually even the localities became more comfortable with me and started to open up.

One of the shopkeeper said “In the morning you were asking about Azad Kashmir, right? Now see, we are killed by militants. The army which is deployed to protect us is also killing our own children. I am a proud Indian but sometimes even I think its better to have Azad Kashmir”

I tried to explain situation of Indian Army but another person interrupted me and said that ‘I can understand it not army but the politicians who are responsible for this sort of situation but ultimately we are the people who are suffering and frankly we are tired of it’

‘We understand  that it is difficult to be survive as a separate nation and we do not support it’ a local politician joined the conversation ‘but sometime we think as a separate nation we might have left with infertile land , our economy might not be sustainable but we can gain the basic ‘right to live!’

'मै तो केहता हू की दो क्या १०० लोग शहिद हो जाये.' An 75 year old Dadaji said ' १०० क्या १००० जाने चली जाए. पर एक बार ये रोज रोज की मौत और डर खतम कर दो! हम कुर्बानी देने के लिये तैयार हैं पर कम से कम हमारे बच्चों के सर से ये आतंक का खौफ हटा दो. हम बस अपने बच्चों को जिंदा देखने चाहते हैं, उन को हसते हुए, बढते हुए देखना चाहते हैं. आप ही बताओ, क्या हम कुछ ज्यादा मांग रहे हैं?'

I could not eat the food which had been offered. I was disturbed. A local citizen simply said ‘I know the issue is not gonna resolve in short time span. बस दुआ करो की जैसे आप ने हमारी तकलीफ मेहसूस की, वैसे हे एक दिन सरकार भी मेहसूस करे और हम भी आप लोगों की तरह बेखौब जिंदगी बिता सके!" 

I was speechless but simply managed to say from bottom of my heart  'जरूर दुआ करूंगा' and  left the place.

PS: I am not writing this article to support Azad Kashmir. I am simply writing my experiences as it is, without my perception or interpretation!